موسیقی آوازی سرزمین کتول

اساس ساختار موسیقی آوازي کتول ، متکی بر سه مقامِ « آوازی » ، شامل « هِرایی » ، « راستِ مِقام » و « کَلّه کَش » است . هر چند این سه مقام خود دارای انواع دیگری نیز هستند که به حس مجریان و چگونگی بلندی یا کوتاهی جملات آن به هنگام اجرا بستگی دارد .

از قدیم الایام خنیاگران کتول این سه مقام را بر اساس سلیقه و ذوق فردی و با اتّکا به سنّت بديهه خوانی و بديهه نوازی به اَشکال مختلفی اجرا نموده اند که پس از شکل گیری و تثبیت ، به نام خود آن ها نامبردار گرديد .

بر همین مبنا پس از سالیان دراز  ده ها مقام به مجموعه ي مقامات موسیقی آوازي کتول افزوده شد که هر یک از آن مقام ها به نام خنیاگران پدید آورنده ي آن ها خوانده می شود . به طور كلّي ، آواز كتولي از سه بخش « بيدخواني » ، « ريزمقام » و « منظومه » تشكيل شده است كه در بخش اوّل به معرفي و بررسي هنر « بيدخواني » مي پردازيم .

بخش اوّل : بید خوانی ( bid xani  )  

مرسوم ترین نوع آواز در منطقه ی کتول « بید خوانی  » است . واژه ي « بيت » ، در كتولي به شكل « بيد  bid » تلفظ مي شود . اجراي بيد خواني ، با فرم خاصي از نشستن اتفاق مي افتد و از كشمكش انسان با زندگي و طبيعت و رازهاي دروني اش روايت مي‌نمايد . اين مراسم اصيل ، يكي از نمادهاي هويتي كتولي‌ها مي باشد .در زمان های گذشته هنر بید‌خوانی معمولاً به‌صورت تک خوانی اجرا می‌شد .

 

                                 « استاد حاج مهدي ملك حسيني »

 نوع دیگر از آن دوخوانی یا گروه خوانی است ، که دو یا چند خواننده بر اساس همان سه مقام اصلی ، اشعاری را می خوانند . این نوع اجرای آواز را ، « گلو به گلو خواندن » مـی گویند .

 

گروه اساتيد موسيقي كتولي ، از راست : قربانعلي اصلاني ( ني ) ،

علي اكبر اصلاني (‌ آواز ) ،‌ موسي ملك حسيني ( آواز ) ، درويشعلي خسروي ( آواز )

 

دو شيوه ي ديگر نيز در بيدخواني ( بيت خواني ) وجود دارد :

1ـ ني بيد ( ni bid ) كه شامل خواندن دو بيتي هاي كتولي همراه با ساز ني كتولي مي باشد .

 

از راست : سيد حسن حسيني ( آواز ) ، حسن انصاري ( ني ) ، سيد مطلب حسيني ( آواز )

2ـ دِتار بيد ( detar bid ) كه خواندن دوبيتي هاي كتولي همراه با نواختن دوتار كتولي‌است .

 

اساتيد از راست :  قربانعلي اصلاني ( آواز ) ، جواد معززي (دوتار ) ، سيد محمد حسيني ( آواز )

  در منطقه ي کتول رسم بر این است که در جشن ها ، عروسی ها و شب نشینی ها ، از انتهای شب تا سحر هنرمندان گردهم آمده و باساز و آواز خویش به مجالس و محافل رونق می بخشند و حضّار از هنر آن ها لذت می برند . دراجرای ساز وآواز کتولی ، ابـتدا نـوازنده به عنوان مقدمه و پیش درآمد  یکی از آهنگ های سازی بدون کلام را اجرا می نمايد که به این عمل در موسیقی کتولی «مقام دانی» گویند . سپس با یک « سَروانگ  sar vang[1]» ، خواننده آماده اجرای آواز می شود . اجراي « بيدخواني » ، بر اساس رديف آوازي موسيقي مقامي كتولي صورت مي گيرد كه در اين بخش به معرفي و چگونگي اجراي هر يك از اين مقام هاي آوازي مي پردازيم .

الف : هِـرایی (‌herayi ) : به معناي « ناله اي از ته دل » مي باشد . این مقام از بَم ترین صدای موسیقی شروع می شود و مقدمه و پیش درآمد ردیف آوازی موسیقی کتولی است . دارای آوازی کشیده و سنگین و طول جملات آن بلند می باشد . مقام هرایی به چند دسته ي « بِلند » ، « کوتاه » ، « وسط » ، « دِبَند » و « کوتاهِ علی سیا » تقسیم می شود که اجرای بعضی از آن ها به چند فرم است . خوانندگان کتول در اجرای آواز هرایی معمولاً از اشعار عرفانی استفاده می کنند .

ب : راستِ مِقام ( raste meqam ) : به معناي مقامي سر راست و آسان است . در ردیف آوازی موسیقی کتولی بعد از آواز هرایی اجرا می شود . فرم اجراي این مقام ، کوتاه ، سریع و پر شتاب مي باشد که بعضی از آن ها به نام اشخاص و پدید آورنده ي آن ها به ثبت رسیده است . از نمونه ي این مقام‌ها می توان به « یحیی گالش  yahya gales » ،
«حسن‌خانی hasan xani»،«بادامی‌badami»،«دِبند de band»،«تَه کندسی  ta koendesi » ، « سَرگریه  sar gerye » ، « شیرین جان  sirin  jan » و « پِلنگا pelanga » اشاره كرد . خوانندگان هنگام اجرای راستِ مقام ها معمولاً از اشعار عاشقانه و یا از توصيف زیبایی های منطقه ي کتول استفاده می کنند .

ج : کَلّه کَش ( kalle kas ) : اين اسم مركب از « كلّه » به معني بلندي و بالايي و « كَش » ، بُن مضارع از فعل كشيدن است و به معناي صداي كشيده و بلند مي باشد و در مجموع « كَلّه كَش» به معني آواز بلند و كشيده اي است كه در كوه و جنگل و ارتفاعات خوانده مي شود . در موسيقي كتولي « كلّه كش » آوازي است در اوج و بسيار كشيده كه داراي حُزني نفس گير و ژرف مي باشد و در ردیف آوازی موسیقی کتولی بعد از مقام هاي هرایی و راستِ مقـام خـوانده می شود . کلّه کش ها به چند دسته ي « کوتاه » ، « وسط » ، « بِلند » ، « دِبند » و « بِلندِ دِبند » تقسیم می شوند . برخی از کلّه کش ها نیز مانند راستِ مقام ها به نام اشخاص پدید آورنده ی آن ها به ثبت رسیده و مشهور گشته اند که می توان به کلّه کشِ بِلـندِ«علـی مَمَدِ صِنَم  ali  mamade senam ? »و کلّه کَش بِلندِ دِبَندِ «مَندَلی گُلی  mandali goeli » اشاره كرد . کلّه کش ها بیشتر در ارتفاعات كوهستان و با اشعاري سوزناك خوانده می شوند .  به غير از بيد خواني كه به معرفي مقام هاي آن پرداختيم ، حال به بررسي انواع ديگري از آوازهاي كتولي مي پردازيم كه در همين راستا خوانده مي شوند .

از معروفترين آوازهاي عرفاني منطقه ي كتول ، مي توان به آواز «حَقّاني  haqqani » اشاره نمود . حقّاني يكي از ريشه اي ترين نمونه هاي موسيقي آوازي البرز است كه در محافل و مجالس منطقه ي كتول ، با گويش كتولي اجرا مي شود و اين نشان دهنده ي اشتياق مردم كتول به استفاده از حكيمانه ترين مضامين موسيقي و تعميق و ژرفا بخشي به ديدگاه هاي باطني و هستي شناسانه است .

از ديگر آوازهاي رايج در منطقه ي كتول ، مي توان آوازِ كتوليِ «جانِ دلبر » يا « مَشتي جان » را نام برد . اين آواز ، يكي از نغمه هاي زيباي موسيقيايي است كه با كمي تغيير در اجراي آن ، در منطقه ي مازندران نيز ، به نام آواز كتولي و با الفاظي مانند « لَيلي جان » ، « عاشوق لَيلي » و « تي بنالم » ، با گويش مازندراني اجرا مي شود .

از انواع دیـگر آواز که بیشتر توسط زنان به هنگام از دست دادن عزیزان و به شكل سوگواره خوانده می شود می توان مقام « سَر گِریه  sar gerye » را نام برد كه به معني « گريه ي بلند » و از دسته ی راستِ مقام ها می باشد .

 

بخش دوّم : ريزمقام ها

در بخش ديگر آوازهاي كتولي ، به بررسي « ريزمقام ها » مي پردازيم كه خود از مقام هاي اصلي گرفته شده اند . اين بخش از موسيقي آوازي كتولي را مي توان به دو دسته تقسيم كرد : دسته ي اوّل ، ريزمقام هايي كه در ادامه ي راست مقام ها و كلّه كش ها خوانده مي شوند و به طور كلّي حالت خلاصه شده اي از مقام هاي منطقه هستند و حالت اداي كلمات در آن ها زير حلقي مي باشد كه بسياري از آن ها به فراموشي سپرده شده است .

دسته ي دوّمِ ريزمقام ها ، « ترانه هاي كتولي » مي باشد . میان آوا های برآمده از دست و تلنگر که با جان و روان مردمان سرزمین کتول پیوند های نا گسستنی دارد ، ارزش « ترانه هاي كتولي » بر همگان روشن است ، زیرا در کتول قدیم تا امروز ، از مردمان ساکن کوهستان ها و روستا ها تا شهر ، به کار بردن ضربه ها و بر آوردن آواهای دلخواه از پشت تَشت و لگن و دایره تا هر در و تخته ای که می تواند خالق آوائی شود ، شادی دلخواهی می گیرند که سرمایه پایکوبی های دلپذیر می گردد . بسا زنان کتولی ساعت ها با کف دست به پشت سینی های مسی ضرب می زنند و کانون عروسی ها و جشن ها را گرم می دارند .

با اطمينان خاطر مي توان گفت كه جذاب‌ترين بخش موسيقي آوازي كتولي را ، مجموعه ترانه هاي دل انگيزي تشكيل مي دهد كه از ديرباز بر زبان توده ي مردم اين مرز و بوم جاري بوده است .

ترانه‌هاي كتولي ، مطلوب اهل هنر و خواص ـ كه مايه‌ي جذب و وصل بسياري از شنوندگان بيگانه با موسيقي مقامي كتولي هستند ـ مي باشد . این نغمه هاي شادي بخش ، پرواز عاشقانه‌ي پروانه های اشتیاق است به آسمان دل ، که مشتاق طراوت ، شادی و زیبایی است . هر يك از اين ترانه‌ها و زيبايي‌هاي نهفته در آن ، ريشه در طبيعت ناب و برگرفته از ويژگي هاي قومي ، فرهنگي و اجتماعي كتول دارد و مايه ي اصلي آن‌ها از محيط پيرامون روستاها و نيز از احساس ، عاطفه ، عشق و محبت به يار و ديار و معشوق است .

يكي از كاربردهاي ترانه هاي كتولي ، اجراي آن ها در مراسم ها و جشن هاي شاد و به ويژه در عروسي هاست كه خواندن آن ها ، همراه با رقص محلي كتولي صورت مي گيرد كه در منطقه ي كتول ، به « چَكّه سِما  cakke sema » معروف است . « چَكّه » به معني « كف زدن » و يا صداي حاصل از دست زدن مي باشد و « سِما » به معناي رقص و پايكوبي است .

 « تصاويري از چكّه سماي كتولي »

 به طور كلّي ، ریز مقام ها در مقایسه با سه مقام اصلی ردیف آوازی موسيقي کتولی ، با شتاب و ریتم تندتری اجرا می‌شوند و شامل ترانه‌هایی هستند که از نظر مضمونی به جشن‌ها و عروسی‌ها مربوط می‌شوند و اجراي آن‌ها بيشتر توسط زنان صورت مي‌گيرد .

---

  

سيد جواد حسيني

سيد جواد حسيني فرزند سيد مصطفي به سال 1351 هـ . ش در خانواده اي هنردوست كه همگي با موسيقي آشنا بودند ، در روستاي بالاچلي متولد شد . سيدجواد ازنوجواني‌مقدمات دوتار را نزدبرادرش‌استاد‌سيدمجتبي‌حسيني فرا گرفت. وي به مدد استعداد ، هوش سرشار و با تمرين و ممارست بسيار ، به يكي از نوازندگان چيره دست دوتار كتولي مبدل گشت . سبك دوتار نوازي سيد جواد منحصر بفرد مي باشد . ايشان از تكنيك و احساس ، توأمان در جهت زيبايي ، تنوع ريتم و وزن در اجراي قطعات موسيقي استفاده مي نمايد . داراي پنجه اي شيرين است و دوتار را بسيار زيبا مي نوازد . در اكثر محافل و مجالس هنري منطقه ي كتول شركت دارد و مردم منطقه از هنر نوازندگي او لذت مي‌برند . ايشان به همراه گروه‌هاي مختلف‌موسيقي‌مقامي‌كتولي از سال 1370 هـ . ش تا كنون در اغلب جشنواره هاي موسيقي مقامي ايران شركت كرده است . قبل از وفات استاد اسماعيل خان معززي چند صباحي نيز براي تكميل نوازندگيِ دوتار كتولي نزد استاد معززي تلمّذ نمود . استاد معززي از ايشان به عنوان يكي از نوازندگان برجسته و آينده دار موسيقي كتولي ياد مي نمود . سيد جواد علاوه بر نوازندگي در ساخت ساز نيز تبحر دارد . هم اكنون اين هنرمند برجسته ، در امر آموزش دوتار كتولي به نسل حاضر مشغول فعاليت مي باشد .

استاد كربلايي قربانعلي اصلاني كتولي معروف به « قربو »

استاد كربلايي قربانعلي اصلاني كتولي معروف به « قربو » ، فرزند شيرعلي ، به سال 1317 هجري شمسي در روستاي پيچك محله كتول به دنيا آمد . صدای گرم و دلنشين این استاد گرانقدر او را بعنوان یکی از نام آورترین چهره های هنر موسیقی مقامی کتولی معرفی نموده است . تسلط به مقام های کتولی و شناساندن آن ها به هنرمندان جوان یکی از بهترین تأثیرات او بر نسل امروز می باشد . او از جمله هنرمندانی است که نغمه های دلنوازش یاد آور دوتار نوازی حسن خان و اسماعیل خان است . بیان خاطرات شیرین او در اولین برخورد وی با استاد حسن خان که موجب پیوندی مبارک و ماندنی بین آن ها گردید ، شنیدنی است.

این استاد از معدود کسانی است که توانست زیباترین نغمه ها را با دوتار همراه و همگام سازد و مورد توجه اهل هنر واقع گردد . نی نوازی قربانعلی و همراهی و هم نوایی پسر عمویش « اکبر کتول » با وي ، نمونه ی کاملی از فرم اجرای موسیقی کتولی است . شرکت او در جشنواره های کشوری حکایت از همت والای این هنرمند در معرفی درست موسیقی کتولی دارد. بسیاری از هنرمندان جوان وعلاقمند در تکمیل هنر خود وآشنایی با رمز و راز ها و شیوه ها و شگردهای موسیقی کتولی از وجود این استاد و دانش او بهره می برند .